حمل و نقل، پیشران توسعه اقتصادی در عصر تحول دیجیتال
بخش حملونقل در زندگی روزانه بشر تأثیری بسیار حیاتی دارد. مردم از روش‌های متفاوتی برای جابه‌جایی روزانه خود نظیر رفتن به کار، مدرسه، بازدید از اعضای خانواده یا دوستان، برگزاری ملاقات‌های کاری و رسیدن به نیروهای کمکی در مواقع اورژانسی استفاده می‌کنند. با این حال شبکه حملونقل در مواردی فراتر از نیازهای شخصی به کار می‌رود. کسب‌وکارها از کامیون‌ها، کشتی‌ها، قطارها و هواپیماها برای انتقال کالا و یا منابع آن از تولیدکننده‌ها استفاده می‌کنند. به طور سنتی، مردم فکر می‌کنند که بخش حملونقل محدود به جاده‌ها و پل‌ها است که افراد و کالاها را جابه‌جا می‌کند، اما صنعت حملونقل گسترده‌تر از آن است.
حملونقل عبارت است از انتقال هرچیزی اعم از ماده فیزیکی قابل رؤیت یا پدیده‌های غیرقابل رؤیت دارای موجودیت، از نقطه الف به نقطه ب. به این عمل انتقال، حملونقل؛ و به وسیله، ابزار یا فناوری‌هایی که این انتقال توسط آن یا آن‌ها صورت می‌گیرد، وسیله حمل می‌گویند. صنعتی كه به تجهیز ملزومات حمل و انتقال اشخاص و كالاها می‌پردازد، بخش مهمی از اقتصاد ملی را تشکیل می‌دهد كه به صنعت حملونقل شهرت یافته است. این صنعت سه بخش اساسی دارد:
- تجهیزات ساختاری، مشتمل بر شبکه‌های حملونقل و نگهداری از آن‌ها (مانند جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، بنادر، فرودگاه‌ها و ایستگاه‌ها)؛
- وسایل حملونقل مانند كامیون‌ها، هواپیماها، کشتی‌ها و قطارها؛
- عملکرد یعنی ضوابطی كه وسایل حملونقل بر اساس آن در شبکه‌های حملونقل حركت می‌کنند. مانند ضوابط قانونی و آیین‌نامه‌های حملونقل.
صنعت حملونقل به عنوان پیشران توسعه اقتصادی در کشورها محسوب می‌شود و اساساً کشورهایی در فرآیند دادوستد و تجارت موفق هستند که زیرساخت‌های موفق و اثربخشی در حوزه حملونقل دارند. در واقع سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی برای ترغیب اقتصادی و ایجاد رونق از طریق ایجاد اشتغال در کوتاه‌مدت و کاراتر و قابل اتکاتر کردن سیستم حملونقل در بلندمدت، توصیه می‌شود. هرچند تأثیر صنعت حملونقل در افزایش اشتغال مخصوصاً در شرایط رکود، بسیار بااهمیت است اما در مقایسه با دستاورد بلندمدت آن از طریق کاهش هزینه‌های حملونقل و در نتیجه افزایش بهره‌وری بسیار ناچیز است. بهبود این صنعت موجب افزایش بهره‌وری اقتصادی شده که خود این مسئله موجب افزایش درآمد در کل اقتصاد خواهد شد.
همچنین مطابق مفهوم توسعه اقتصادی پایدار، صنعت حملونقل نقش اساسی در ایجاد این نوع توسعه دارد. در ایران چنانچه صنعت احداث زیرساخت‌های حملونقل نیز موردنظر قرار گیرد، ارقام مورد اشاره افزایش یافته و نقش بخش مذكور در نظام اقتصادی كشور بهتر مشخص خواهد شد.
از زمان های قدیم، رابطه‌ای مستقیم بین فعالیت‌های حملونقل و میزان توسعه اقتصادی وجود داشته است. تمدن‌هایی که استفاده از راه‌های طبیعی برای حملونقل مانند راه‌های آبی را به درستی مدیریت کرده بودند از نظر اقتصادی پیشرفت داشتند. مانند مصر، چین، یونان و امپراتوری رم که با ایجاد مراکز حملونقل از طریق رودخانه و دریا به رشد اقتصادی رسیدند. در قرن ۱۸ میلادی اهمیت بخش حملونقل با تفکرات آدام اسمیت پررنگ‌تر شده است.
در قرن ۱۹ میلادی نقش صنعت حملونقل در اقتصاد ملی مورد توجه محققان قرار گرفت و محققان مختلف رابطه مثبتی بین آن‌ها یافتند. در واقع سیستم‌های حملونقل یک بخش به اصطلاح ایزوله شده را به یک بازار آزاد تبدیل می‌کنند و به طور کلی می‌توانند جریان منابع را به درستی و با هزینه پایین‌تر تأمین کنند. در همین راستا مفهومی به نام لجستیک از دهه ۱۹۵۰ مطرح شده که در مفهوم اقتصادی در قالب چارچوبی برای برنامه‌ریزی مدیریت مواد، خدمات، اطلاعات و جریان سرمایه به منظور استفاده بهینه از منابع تعریف می‌شود.
این چارچوب به بهینه‌سازی فرآیند تولید و توزیع با منابع موجود و از طریق تکنیک‌های مدیریت برای ارتقای کارایی و افزایش رقابت کمک می‌کند که هم در سطح صنعت و هم شرکت مطرح می‌شود. عنصر اصلی در زنجیره لجستیک سیستم حملونقل است. حملونقل یک سوم هزینه‌های لجستیک را تشکیل می‌دهد.
درنتیجه فرآیند دیجیتالی کردن اقتصاد و جامعه لازم است زمان را به طور مؤثر برای زندگی در دنیای واقعی و مجازی به طور همزمان مدیریت کرد. این قابلیت توسط ابزار همراه مدرن مانند نت‌بوک‌ها، تبلت‌ها، گوشی‌های هوشمند، دستگاه‌های ویدئو و صدا، برای ارتباط بین افراد و سیستم‌های دیجیتالی (آمازون اکو، آمازون اکو لوک) تحرک و سیاریت مجازی ایجاد می‌کنند. اصطلاح فرهنگ نانو سکند به معنی همیشه پویا و سیار بودن، به دسترسی سریع و استفاده از خدمات و کالاهای مورد نیاز اشاره دارد. انتظار می‌رود مفاهیم آتی پیرامون تحرک و سیاریت مثل سیاریت مبتنی بر تقاضا، سیاریت در هر زمان وشبکه سیاریت این‌گونه نیازها را پاسخ دهند.
نرم‌افزارهای موبایلی که به این موضوع کمک می‌کنند عبارت‌اند از:
- نرم‌افزار DB Navigator : یک سامانه جامع و سریع برای حملونقل ریلی در آلمان است که خدماتی مانند رزرو بلیت، ارائه اطلاعات لحظه‌ای سفر، زمان دقیق حرکت و رسیدن، هشدار تأخیر و پشتیبانی از مسافر در طول سفر را ارائه می‌دهد. همچنین با استفاده از GPS، مسیرهای پیاده‌روی و استفاده از مترو، تراموا و اتوبوس را برنامه‌ریزی می‌کند و از نرم‌افزارهای پرکاربرد موبایلی در آلمان محسوب می‌شود.
- ارتباط با نرم‌افزار دوچرخه: نرم‌افزاری که به نشان دادن موقعیت جغرافیایی دوچرخه‌های کرایه‌ای در سطح شهر و در بین پنجاه ایستگاه اشاره می‌کند.
- نرم‌افزار فینکستر: این برنامه امکان اجاره اتومبیل از جمله اتومبیل‌های الکتریکی در سیستم اشتراک‌گذاری اتومبیل در هزار و هفتصد ایستگاه در شهر را ممکن می‌کند.
- کیکسیت: ابزاری برای برنامه‌ریزی سفرهای چندمدلی می‌باشد.
- سیموبیلیتی: مجموعه‌ای از راهکارهای شرکت زیمنس برای برنامه‌ریزی و تسهیل سفر، ارائه بلیت هوشمند و بهبود تجربه مسافر است. این پلتفرم با یکپارچه‌سازی خدمات و اطلاعات لحظه‌ایِ حملونقل مختلف، امکان برنامه‌ریزی مسیر، رزرو و خرید بلیت و پرداخت را فراهم می‌کند و ارتباط میان اپراتورها، ارائه‌دهندگان خدمات و مسافران را تسهیل می‌نماید.
در بخش حملونقل نیز هم‌چون سایر بخش‌های اقتصادی کشور چالش‌هایی وجود دارند. گاه این چالش‌ها جهانی است و گاه چالش‌های ملی محسوب می‌شوند. با مطالعه در بین گزارش‌ها اخبار ایران و جهان چهل‌وهشت مورد چالش در پنج نوع حملونقل ایجاد شد و سپس به تجمیع آن‌ها و یا حذف موارد تکراری پرداخته شد و درنهایت مسائل اصلی در بخش حملونقل شناسایی شدند.
در حملونقل جاده‌ای ایران، حجم بالای تردد کامیون‌ها و خودروهای شخصی و کاهش تقاضای حملونقل عمومی، در کنار سن بالای ناوگان باری، از عوامل مهم افزایش سوانح جاده‌ای و تلفات هستند. تلاش‌ها برای نوسازی ناوگان نیز به دلیل غیراقتصادی بودن سرمایه‌گذاری و سنگینی اقساط بانکی با موفقیت کافی همراه نبوده است.
یکی دیگر از مشکلات اصلی، توزیع نامناسب بار میان کامیون‌ها در مراکز اصلی، به‌ویژه بندر شهید رجایی است؛ به‌طوری‌که طبق متن، کارمزد برخی شرکت‌های حملونقل برای توزیع بار گاهی به ۶۰ تا ۷۰ درصد ارزش حمل می‌رسد. با وجود طراحی اپلیکیشن‌هایی توسط بخش خصوصی و استارتاپ‌ها برای حل این مشکل، تا زمانی که مدیریت و نظارت سازمان راهداری بر مراکز توزیع بار کامل نشود، مشکل پابرجا خواهد بود.
در حملونقل ریلی نیز با وجود توسعه شبکه در سال‌های اخیر، اولویت‌بندی مناسب پروژه‌ها مورد غفلت قرار گرفته است. احداث خط ریلی چابهار ـ سرخس به دلیل نقش آن در اتصال آسیای میانه به آب‌های آزاد، از مهم‌ترین نیازهای ریلی کشور می‌باشد؛ در حالی که توسعه خطوط ریلی مسافری به شهرهایی مانند همدان، ارومیه، سنندج، کرمانشاه و خرم‌آباد در دستور کار قرار گرفته است.
از مشکلات مهم بخش ریلی، بهره‌وری پایین و ضعف زیرساخت‌ها است؛ به‌گونه‌ای که تنها حدود ۳۰ درصد شبکه ریلی برای ترانزیت و حملونقل سودآور کالا استفاده می‌شود و ترانزیت در بسیاری از مرزها بسیار پایین است. همچنین فرسودگی شبکه، به‌ویژه در خوزستان، موجب خروج قطارها از ریل و کاهش سرعت قطارهای مسافری شده است.
در حملونقل هوایی، بالا بودن سن ناوگان از مشکلات اصلی است. با وجود ارائه راهکارهای مختلف برای نوسازی ناوگان، شرکت‌های هواپیمایی به دلیل درآمد بالا و تقاضای پایدار سفر هوایی، توجه کافی به نوسازی ناوگان نداشته‌اند.
فرودگاه‌های کشور نیز با مشکلاتی مانند کمبود زیرساخت برای هواپیماهای پهن‌پیکر و جانمایی نامناسب برخی فرودگاه‌ها، از جمله اردبیل، بجنورد و یاسوج، مواجه‌اند. همچنین ضعف نظارت سازمان هواپیمایی بر ایرلاین‌ها از عوامل مهم بروز مشکلاتی مانند فروش بلیت چارتری برخلاف ممنوعیت، رعایت نکردن حقوق مسافران و تأخیر در پرداخت هزینه‌های فرودگاهی و سوخت می‌باشد.
در ایران، با وجود گستردگی مرزهای آبی و تعداد زیاد بنادر جنوبی، بسیاری از بنادر کوچک تردد تجاری قابل‌توجهی ندارند و بیشتر به بنادر شیلاتی و محل تردد لنج‌های محلی تبدیل شده‌اند. نبود استراتژی عملیاتی برای فعال‌سازی بنادر کوچک و ضعف رقابت‌پذیری بنادر از نظر هزینه و تعرفه از مشکلات اصلی می‌باشد.
از مشکلات دیگر، نبود اتصال مناسب بنادر به شبکه ریلی و جاده‌ای و جاده‌محور بودن بنادر اصلی، به‌ویژه بندر شهید رجایی، است. این وضعیت مانع استفاده کامل ایران از موقعیت جغرافیایی خود برای تبدیل‌شدن به مسیر ترانزیتی بین هند و روسیه شده است؛ در حالی که تکمیل مسیر ریلی شمال می‌تواند زمان این مسیر تجاری را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد.
همچنین بنادر اصلی کشور بیشتر به محل انبارداری و کسب درآمد از انبار تبدیل شده‌اند و برنامه راهبردی مناسبی برای توزیع دریایی بار با کشتی‌های فیدری میان بنادر داخلی و منطقه‌ای وجود ندارد. در نتیجه، بخشی از بار کشتی‌های بزرگ از بنادر جنوبی خلیج‌فارس با شناورهای کوچک به ایران منتقل می‌شود. متن، تحریم‌های سال‌های گذشته را نیز در این زمینه مؤثر می‌داند.
در نهایت، سرعت پایین تخلیه و بارگیری کالا از مشکلات مهم بنادر ایران است که متن علت اصلی آن را بیشتر ضعف مدیریتی و نرم‌افزاری اپراتورها می‌داند تا کمبود تجهیزات. برای نمونه، تخلیه و بارگیری شناورهای ۱۸ تا ۲۰ هزار تنی در بنادر بزرگ جهان چند ساعت زمان میبرد، اما در بندر شهید رجایی حدود ۲۴ ساعت طول می‌کشد که موجب انتظار شناورها و تحمیل خسارت به صاحبان کالا می‌شود.
یکی از مسائل عمده در حملونقل لوله‌ای، نشت یا انفجار در لوله‌ها و وجود لوله‌های طولانی حین حملونقل است که منجر به تأخیر در انتقال می‌شود. از این‌رو شرکت‌ها باید روش‌هایی برای رسیدگی به این چالش‌ها و بهبود زیرساخت‌ها برای حمل راحت این محصولات به مقصد داشته باشند. نفت و گاز در حال حاضر از مناطق دورافتاده استخراج می‌شو د. بنابراین، برخلاف مکان‌هایی که به راحتی قابل دسترس هستند، زمان زیاد و سیستم مدیریت توسعه یافته‌ای برای حملونقل آن نیاز است و باید از خطوط لوله طولانی در حملونقل نفت و گاز استفاده شود.
فناوری‌های دیجیتال با ورود به زنجیره ارزش صنعت حملونقل، ضمن ایجاد خدمات مشتری‌محور، می‌توانند ساختار قیمت‌گذاری، فرآیندهای عملیاتی و فرصت‌های ارزش‌آفرین را متحول کنند. بلاک‌چین با توزیع ایمن داده‌ها و اعتبارسنجی، شفافیت و اعتماد در حملونقل بین‌المللی را افزایش می‌دهد. واقعیت افزوده و مجازی نیز فرآیندهایی مانند چیدمان و بسته‌بندی کالا، انبارداری و معرفی محصولات را تغییر می‌دهند.
رباتیک و خودکارسازی با کاهش وابستگی به نیروی انسانی، برنامه‌ریزی حملونقل، پرداخت‌ها و جابه‌جایی کالا را بهبود می‌بخشد و استفاده از سنسورها، RFID و بارکدها امکان جمع‌آوری داده در زنجیره ارزش را فراهم می‌کند. پرینت سه‌بعدی با تمرکززدایی تولید، حجم حملونقل و فعالیت‌های زنجیره ارزش را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
همچنین کلان‌داده با تحلیل اطلاعات اکوسیستم، به افزایش بهره‌وری شرکت‌های لجستیکی کمک می‌کند و هوش مصنوعی با استفاده از این داده‌ها، تصمیم‌گیری، انتخاب مسیر و عملکرد ماشین‌های خودران را بهبود می‌دهد. بیومتریک نیز در افزایش ایمنی، شناسایی رانندگان و وسایل نقلیه و کنترل دسترسی کاربرد دارد.
اینترنت نسل پنجم امکان ارتباط پیوسته و مطمئن میان سنسورها، اینترنت اشیا و وسایل نقلیه، به‌ویژه خودروهای خودران، را فراهم می‌کند. در نهایت، شاتل‌های خودران با امکان درخواست از طریق اپلیکیشن، می‌توانند شیوه جابه‌جایی شهری را تغییر دهند و نمونه‌هایی از آن‌ها در برخی شهرها آزمایش شده‌اند.
در حوزه حملونقل خودران، توسعه اسکوترها و دوچرخه‌های خودران دنبال شده است. این وسایل می‌توانند به‌صورت خودکار به ایستگاه‌های شارژ یا کاربران منتقل شوند و هزینه جابه‌جایی را کاهش دهند؛ هرچند موانع قانونی همچنان از چالش‌های این حوزه هستند.
در حملونقل ریلی، اینترنت اشیا و قطارهای متصل امکان تبادل اطلاعات میان زیرسیستم‌های هوشمند قطار و پلتفرم مرکزی را از طریق رایانش ابری فراهم می‌کنند. برای این منظور، ارتباط پایدار میان تجهیزات قطار، کارکنان و سرویس اینترنت مسافران ضروری است و اجرای استانداردهای ارتباطی ریلی از پیش‌شرط‌های آن به شمار می‌رود.
در صنعت کشتیرانی نیز انقلاب صنعتی چهارم موجب استفاده بیشتر از دستگاه‌های هوشمند برای مدیریت و بهینه‌سازی ماشین‌آلات شده است. ترکیب اینترنت اشیا، حسگرها، رباتیک، کلان‌داده و ارتباطات ماهواره‌ای زمینه شکل‌گیری کشتی‌های هوشمند و در آینده کشتی‌های خودران را فراهم می‌کند. همچنین فناوری‌هایی مانند شبیه‌سازی مجازی، پرینت سه‌بعدی، رباتیک و واقعیت مجازی برای سفارشی‌سازی، کاهش هزینه و افزایش کارایی در صنعت کشتی‌سازی به کار گرفته می‌شوند.
در صنعت نفت و گاز، کلان‌داده، اینترنت اشیا و فناوری‌های سیار اهمیت زیادی دارند و به افزایش داده، نوآوری و چابکی کمک می‌کنند. بااین‌حال، با وجود سرمایه‌گذاری ۳۶٪ شرکت‌ها در کلان‌داده، تنها ۱۳٪ توانسته‌اند از آن برای پیشی‌گرفتن از بازار و رقبا استفاده کنند.
جمع‌بندی
بخش حملونقل شامل پنج بخش جاده‌ای، ریلی، دریایی، هوایی و لوله‌ای است و چالش‌های اصلی آن قدیمی بودن، نگهداری و بهره‌برداری از تجهیزات است. برای رفع این چالش‌ها، کشورها از فناوری‌های تحول‌آفرین مانند خودروهای برقی، قطارهای خودکار، کشتی‌های هوشمند و فرودگاه‌های الکترونیکی استفاده کرده‌اند.
درادامه مطالبی پیرامون جنگ لجستیک هوایس، ریلی و کشتیرانی، توسط نویسنده محترم جناب آقای خدائی ارائه خواهدشد که انشاءالله مفید واقع گردد.
