توسعه کشتیرانی؛ دروازه طلایی اقتصاد ایران در قرن لجستیک
امیرحسین خدائی، پژوهشگر
جنگ لجستیک
دریا؛ جبهه اصلی جنگ لجستیک
در قرن بیستویکم رقابت میان کشورها بیش از هر زمان دیگری به میدان شبکههای لجستیکی منتقل شده است. قدرت اقتصادی کشورها دیگر صرفاً به تولید یا منابع طبیعی محدود نمیشود، بلکه به توانایی آنها در مدیریت مسیرهای حملونقل، بنادر، کریدورها، زنجیرههای تأمین و جریان کالا، انرژی و سرمایه وابسته است. این همان مفهومی است که میتوان آن را «جنگ لجستیک» نامید.
در این رقابت جهانی، دریا مهمترین جبهه محسوب میشود. بیش از ۸۰ درصد تجارت جهانی از طریق دریا انجام میشود و بنادر بزرگ جهان به گرههای حیاتی اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند. کشوری که ناوگان دریایی قدرتمند، بنادر پیشرفته، خدمات بندری کارآمد، بیمه دریایی، تعمیرات کشتی، سوخترسانی، شبکههای انبارداری و لجستیک گسترده داشته باشد، در واقع بخشی از جریان اصلی اقتصاد جهانی را در اختیار گرفته است.
جایگاه ایران در رقابت ژئولجستیکی
ایران در یکی از راهبردیترین نقاط جغرافیای جهان قرار دارد. دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، همسایگی با پانزده کشور، و قرار گرفتن در مسیر اتصال شرق و غرب و همچنین شمال و جنوب، ظرفیتی کمنظیر برای تبدیل ایران به یک قدرت لجستیکی منطقهای ایجاد کرده است.
از منظر کریدوری، ایران میتواند حلقه اتصال بازارهای آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه، شبهقاره هند، خاورمیانه و اروپا باشد. اگر زیرساختهای بندری، ریلی، جادهای و گمرکی کشور بهصورت یکپارچه توسعه یابد، ایران میتواند از یک کشور صرفاً عبوری به یک گره ارزشآفرین در تجارت جهانی تبدیل شود.
در همین چارچوب، بسیاری از تحلیلهای اقتصادی نشان میدهد که ایران تنها در حوزه توسعه بنادر، ناوگان کشتیرانی، شهرکهای لجستیکی و خدمات ارزش افزوده بندری ظرفیت جذب سرمایهگذاری حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیارد دلار در میانمدت را دارد. در صورت تثبیت نقش ایران در کریدورهای جهانی و تبدیل شدن به هاب لجستیکی خلیج فارس، این ظرفیت میتواند در افق بلندمدت به حدود ۳۰۰ میلیارد دلار نیز برسد.
اقتصاد دریایی جهان؛ بازاری چند تریلیون دلاری
بر اساس گزارشهای بینالمللی، حجم تجارت دریایی جهان در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۲.۳ میلیارد تن رسیده است. اما اهمیت اقتصاد دریایی تنها در حجم کالاهای جابهجا شده نیست؛ بلکه در مجموعه فعالیتهایی است که پیرامون این جریان شکل گرفتهاند.
اقتصاد دریایی شامل حوزههایی مانند حملونقل دریایی، خدمات بندری، کشتیسازی، تعمیرات و اورهال شناورها، بیمههای دریایی، سوخترسانی، خدمات مالی، مدیریت کانتینر، انبارداری، لجستیک، گردشگری دریایی و خدمات حقوقی و داوری دریایی است.
برآوردها نشان میدهد گردش مالی این اقتصاد در مقیاس چند تریلیون دلار قرار دارد. تنها برخی از بازارهای مهم آن عبارتاند از:
اقتصاد گسترده دریایی جهان: حدود ۲.۱۸ تریلیون دلار
بازار خدمات و لجستیک دریایی: حدود ۹۶ میلیارد دلار
بازار تعمیرات و نگهداری شناورها: حدود ۳۵ تا ۵۵ میلیارد دلار
بازار کشتیسازی جهانی: حدود ۱۴۵ تا ۱۶۴ میلیارد دلار
خلیج فارس و تنگه هرمز؛ شاهراه اقتصاد انرژی
خلیج فارس و دریای عمان یکی از مهمترین مناطق دریایی جهان محسوب میشوند. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور میکند که تقریباً یکچهارم تجارت دریابرد نفت جهان را تشکیل میدهد.
علاوه بر آن، بخش قابل توجهی از تجارت دریایی گاز مایع و کود شیمیایی جهان نیز از این مسیر عبور میکند. ارزش اقتصادی این جریان تنها به فروش نفت محدود نمیشود؛ بلکه خدمات بندری، بیمه کشتیها، سوخترسانی دریایی، تعمیرات شناورها، مدیریت کانتینر، انبارداری، خدمات مالی و عملیات لجستیکی پیرامون آن اقتصادی در مقیاس صدها میلیارد دلار در سال ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، موقعیت جغرافیایی ایران در کنار این شاهراه جهانی میتواند به یک مزیت اقتصادی بزرگ تبدیل شود؛ به شرط آنکه زیرساختهای بندری و دریایی کشور متناسب با این موقعیت توسعه یابد.
دریای خزر؛ حلقه اتصال شمال
دریای خزر یکی از حلقههای مهم کریدور شمال ـ جنوب محسوب میشود. این دریا ایران را به روسیه، قفقاز و آسیای مرکزی متصل میکند و میتواند نقش مهمی در انتقال غلات، فلزات، انرژی و کالاهای ترانزیتی ایفا کند.
برخی آمارهای منطقهای نشان میدهد که تنها در بخش حملونقل دریایی قزاقستان در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۸ میلیون تن کالا جابهجا شده است. با توسعه بنادر شمالی ایران، افزایش ناوگان روـرو (جابجایی سریع) و ایجاد پایانههای چندمنظوره، ظرفیت اقتصادی خزر میتواند چند برابر شود.
توسعه کشتیرانی؛ ستون اقتصاد لجستیکی ایران
اقتصاد کشتیرانی شبکهای گسترده از فعالیتهای اقتصادی را در بر میگیرد؛ از بنادر و پایانههای دریایی گرفته تا خدمات بندری، ناوگان حملونقل، تعمیرات کشتی، بیمههای دریایی، خدمات مالی، انبارداری، لجستیک، حملونقل ترکیبی و گردشگری دریایی.
