جنگ لجستیک ریلی؛ ستون فقرات امنیت و توسعه ایران
امیرحسین خدائی، پژوهشگر
چرا راهآهن، ستون فقرات جنگ لجستیک است؟
در دکترین جنگ لجستیک، پیروزی از آن طرفی است که بتواند زمان را به تسخیر خود درآورد و در برابر تهدیدات، مسیرهای جایگزین را حفظ کند. در شرایطی که مسیرهای دریایی با مخاطرات ژئوپلیتیکی و تحریم مواجهاند و جادهها فرسوده و پرخطرند، راهآهن به ستون فقرات امنیت لجستیکی کشور بدل میشود. شبکه ریلی یکپارچه نهتنها ظرفیت حمل انبوه کالا و مسافر را با هزینه کمتر و ایمنی بالاتر فراهم میکند، بلکه در زمان بحران، تنها مسیری است که میتواند جریان حیاتی تأمین را حفظ کند.
بر اساس گزارش بانک جهانی (۲۰۲۳)، حملونقل ریلی در مسافتهای بالای ۵۰۰ کیلومتر بهطور میانگین ۳۰ تا ۵۰ درصد ارزانتر از حمل جادهای تمام میشود و مصرف سوخت آن به ازای هر تن-کیلومتر حدود یکسوم حمل جادهای است. ایران با موقعیت ممتاز جغرافیایی در چهار راه کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب، این فرصت را دارد که با تکمیل حلقههای مفقوده ریلی خود، از یک کشور صرفاً ترانزیتی به هاب لجستیکی چند منظوره غرب آسیا تبدیل شود.
بخش اول: کریدور شمال-جنوب، فرصت طلایی ایران در نظم نوین اقتصادی
۱. چرا کریدور شمال-جنوب شاهراه حیاتی ایران است؟
کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) یکی از مهمترین پروژههای ترانزیتی جهان است که با هدف اتصال هند، روسیه، ایران و دیگر کشورهای منطقه طراحی شده است. این کریدور با طول تقریبی ۷۲۰۰ کیلومتر از بندر بمبئی در هند آغاز و به سنپترزبورگ در روسیه ختم میشود و مسیرهای دریایی، جادهای و ریلی را در بر میگیرد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد خود، نقش کلیدی در این پروژه ایفا میکند.
۲. مزیتهای اقتصادی کریدور شمال-جنوب
کاهش چشمگیر زمان و هزینه: بر اساس گزارش دبیرخانه INSTC (۲۰۲۴)، استفاده از این کریدور، زمان حمل کالا بین هند و روسیه را از ۴۰ روز (از طریق کانال سوئز) به حدود ۲۰ روز کاهش میدهد؛ کاهشی که با افت هزینه تا ۳۰ درصد همراه است. با عملیاتی شدن کامل این کریدور، ایران میتواند سالانه میلیاردها دلار درآمد ترانزیتی کسب کند و وابستگی به درآمدهای نفتی را کاهش دهد.
اتصال بازارهای بزرگ: این کریدور امکان اتصال بازار بزرگ آسیا (هند)،بین قاره ای اوراسیا و اروپا (روسیه) و غرب آسیا و خاورمیانه (ایران) را فراهم میکند.
۳. حلقه مفقوده کریدور: خط ریلی رشت-آستارا
بر اساس اعلام مدیرعامل راهآهن جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۴)، تاکنون حدود ۷۰ کیلومتر از خط ریلی رشت-آستارا تملک شده و عملیات با قدرت ادامه دارد. در بازدید مشترک مدیران راهآهن ایران و جمهوری آذربایجان از بارانداز ریلی آستارا، بر تکمیل نواقص باقیمانده در کوتاهمدت تأکید شد. وزیر راه و شهرسازی نیز اعلام کرده که راهگذر شمال-جنوب به طول حدود ۲۱۳ کیلومتر، بخشی از شبکه آزادراهی آستارا تا بوشهر است که دریای خزر را به خلیج فارس متصل میکند.
۴. چالشهای پیش رو
– مسائل زیرساختی: کمبود زیرساختهای مناسب در برخی نقاط، نیازمند سرمایهگذاریهای کلان است (راهآهن ایران، ۱۴۰۴).
– تحریمها و مسائل سیاسی: تحریمهای بینالمللی علیه ایران و چالشهای سیاسی در کشورهای عضو، موانع قابلتوجهی ایجاد کردهاند. بر اساس تحلیل مرکز پژوهشهای مجلس (۱۴۰۳)، تحریمها تأمین قطعات و ناوگان ریلی را با اختلال مواجه کرده و امکان جذب سرمایهگذاری خارجی را کاهش داده است.
– رقابت با مسیرهای سنتی: کانال سوئز به دلیل زیرساختهای توسعهیافته، همچنان جذابیت بیشتری دارد.
۵. تأثیر ژئوپلیتیکی کریدور شمال-جنوب
با عملیاتی شدن کامل کریدور، جایگاه ژئوپلیتیک ایران در منطقه تقویت میشود. تبدیل شدن به هاب ترانزیتی، هم درآمدزایی قابلتوجهی دارد و هم قدرت چانهزنی ایران را افزایش میدهد. برای کشوری مانند هند، این کریدور دسترسی مستقیم به بازارهای اوراسیا را فراهم کرده و وابستگی به مسیرهای عبوری از پاکستان را کاهش میدهد.
