هویت شهر و کشور مثمر
امیرحسین خدائی، پژوهشگر
جامعه ای که فضای سبز آن فقط سایه نمیدهد، ثمر،پیوند زیبای سیمای شهر، زندگی و طبیعت هم میدهد
در سالهای گذشته تأکید رهبر شهید بر اهمیت درختکاری و کاشت درختان مثمر، نگاه تازهای به نقش درختان در زندگی شهری ایجاد کرد؛ نگاهی که در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب با دعوت به شکلگیری پویشی برای کاشت درخت تا پایان فصل بهار بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. چنین رویکردی میتواند فضای سبز شهری را از عنصری صرفاً تزئینی به بخشی زنده و ثمربخش در حیات جامعه تبدیل کند. شهری که با مصوبه و الزام مدیریت شهری در آن، متناسب با اقلیم، درختان مثمر در کنار طراحی هوشمندانه معماری منظر قرار میگیرند، نهتنها زندگی را برای شهروندان دلپذیرتر میکند، بلکه با جلوههای طبیعی و تنوع فصلی، برای غیرشهروندان نیز جذابیت گردشگری ایجاد کرده و زیبایی سیمای شهر را دوچندان میسازد.
بهبود فضای سبز شهری فقط با برنامهریزی درست ممکن است. میتوان در طراحی فضاهای شهری از گونههای مثمر، مقاوم و کمآبتر استفاده کرد تا هم زیبایی حفظ شود و هم بهرهمندی عمومی افزایش یابد. رسانهها و صاحبان تریبون نیز میتوانند نقش واسطهای مؤثری داشته باشند؛ ایدهها و نگرانیهای مردم را به مدیران شهری منتقل کنند و دیدگاههای کارشناسی مسئولان را برای افکار عمومی بازتاب دهند. نتیجه چنین ارتباطی، نه فشار بلکه تقویت گفتوگویی سالم برای رسیدن به جامعه ای سبزتر، پایدارتر و متناسب با اقلیم ایران است.
بهشت کمآبها؛ باغی زیبا، پربار و ماندگار
در اقلیمهای خشک، مجموعهای از درختان و گیاهان وجود دارد که با کمترین آب، بیشترین زیبایی و بهره را میآفرینند؛ از پسته، زیتون، انجیر، انار، بادام، انگور، سنجد، عناب، زرشک، توت و شاهتوت گرفته تا زالزالک، به، کنار (سدر)، خرنوب، آلوچه و آلو، گلابی و سیب بومی، زردآلو، فندق کوهی، سماق، تمشک و حتی کاکتوس میوهدهنده اپونتیا(انجیر هندی) که هرکدام میوههایی مغذی و گاه خواص درمانی دارند.
در کنار آنها، دنیای خوشعطر گیاهان دارویی کمآببر مثل انواع آویشن، اسطوخودوس، رزماری، مریمگلی، بادرنجبویه، بابونه، گل گاوزبان، کاسنی، رازیانه، زیره سبز و سیاه، زعفران، شیرینبیان، خاکشیر، ختمی، گل محمدی، مورد، آلوئهورا، گون، کتیرا، استویا، مرزنجوش، ریحان کوهی و گیاهان معطر مانند پونه با عطر و رنگ خود جان تازهای به فضا میبخشند. در این میان، اکالیپتوس با رشد سریع و مقاومت به خشکی گزینهای مناسب برای فضاهای شهری است، البته با رعایت فاصله کاشت از سازهها؛ و چنار با وجود زیباییاش، به آب بیشتری نیاز دارد و تنها در صورت آبیاری کافی برای مناطق کمآب مناسب است.
چیدمان هوشمندانه این گونهها فضای سبز کمهزینه، پایدار و سرشار از رنگ، عطر، محصول و زندگی میسازد؛ پارک و باغی که با کمترین آب، بیشترین جلوه را به شهر و باغهای شخصی هدیه میدهد.
از بذر تا ثروت؛ ساخت یک چرخه سبز و درآمدزا
تولید نهال و پرورش درختان مثمر و گیاهان دارویی کمآببر میتواند پایه شکلگیری یک چرخه اقتصادی هوشمند باشد؛ چرخهای که از تولید بذر و قلمه و تکثیر نهال در خزانه و گلخانههای ساده آغاز میشود، با پرورش در فضای باز ادامه مییابد و در نهایت به عرضه نهال، محصولات خوراکی و دارویی و حتی تأمین گیاه برای پروژههای فضای سبز شهری و خصوصی میرسد. در این مسیر، تکثیر گیاهان از طریق بذر، قلمه یا پیوند هزینهها را کاهش میدهد و بهتدریج مجموعهای از گونههای مقاوم و کمهزینه شکل میگیرد که هم بازار فروش دارند و هم امکان توسعه پایدار را فراهم میکنند.
در کنار این روند، بهرهگیری از ظرفیتهای علمی نیز اهمیت دارد؛ برای مثال، انعقاد تفاهمنامه همکاری با مراکز پژوهشی مرتبط مانند پژوهشگاه گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی میتواند زمینه استفاده از دانش فنی، انتخاب ارقام مناسب و توسعه روشهای نوین کشت و تکثیر را فراهم کند. مجموعه این اقدامات، همراه با مدیریت صحیح آب و استفاده از روشهایی مانند آبیاری قطرهای، میتواند با سرمایهای محدود آغاز شود و بهتدریج به فعالیتی اقتصادی پایدار و مستقل تبدیل گردد.
از مرتعهای خاموش تا سرزمین سبز؛ نجات خاک، دام و اقتصاد کشور
ایران حدود ۹۰ میلیون هکتار مرتع دارد که بیش از ۸۰ میلیون هکتار آن نیازمند احیاست. بازسازی این مراتع با پهبادهای بذرپاش متناسب با اقلیم و کشت دیم میتواند بخش بزرگی از غذای دام کشور را تأمین کرده و وابستگی به واردات نهادهها، تورم ناشی از نوسانات نرخ ارز را کاهش دهد.
همچنین حدود ۳۰ تا ۳۲ میلیون هکتار بیابان در ایران وجود دارد که با اجرای طرحهای بیابانزدایی علمی و مردمی میتوان آنها را به عرصههای مولد تبدیل کرد.
تجربه جهانی کمربند سبز آفریقا با هدف احیای ۱۰۰ میلیون هکتار زمین تخریبشده طی حدود ۱۹ سال وسعتی بیش از سه برابر بیابانهای ایران نشان میدهد این مسیر مولد کاملاً عملی است.
اجرای سیاستهای احیای مراتع و بیابانزدایی، افزون بر تقویت امنیت غذایی، به کاهش گردوغبار، حفظ خاک و آب، اشتغالزایی در روستاها و پایداری محیطزیست کمک میکند؛ گامی بنیادین برای شکلگیری اقتصاد سبز و حیات پایدار سرزمین ایران.
اولویت درختکاری در حاشیه منابع آبی
یکی از اولویتهای مهم در برنامههای درختکاری، کاشت درخت در اطراف رودخانهها، دریاچهها، سدها و مخازن سد، تالابها، هورها، مردابها، آبگیرها و چشمهها، مسیر آبیاری قرغابی کشاورزی است. این مناطق به دلیل نزدیکی به منابع آب، معمولاً با مشکل جدی تأمین آب برای درختان روبهرو نیستند و در عین حال میتوانند نقشی مهم در کاهش تبخیر آب ایفا کنند.
در مناطق گرم و خشک، بخش بزرگی از تبخیر سطحی آب رخ میدهد؛ بهگونهای که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد تبخیر ناشی از تابش مستقیم خورشید و حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد تحت تأثیر وزش باد است. ایجاد کمربندهای درختی در اطراف این منابع آبی با ایجاد سایه و کاهش سرعت باد میتواند از شدت تبخیر بکاهد و به حفظ این ذخایر ارزشمند آب کمک کند.
نتیجه راهبردی
در نهایت، کشور مثمر فقط یک شعار نیست؛ نگاهی تازه به آینده سرزمین است. از کاشت درختان مثمر در شهرها تا احیای مراتع و مهار بیابانها، همه حلقههای یک زنجیرهاند؛ زنجیرهای که میتواند هم طبیعت جذاب و گردشگرپذیر را زندهتر کند و هم اقتصاد و امنیت غذایی کشور را استوارتر سازد.
شهری که فضای سبزش تنها سایه نمیدهد، بلکه ثمر میبخشد، در حقیقت پیوندی زیبا میان سیمای شهر، زندگی مردم و طبیعت ایجاد میکند؛ و سرزمینی که مراتع و بیابانهایش دوباره جان بگیرند، میتواند چهرهای سبزتر، مولدتر و امیدبخشتر برای زیست پایدار آینده ایران بسازد.
