از متانول تا پسته؛ جنگ نقش انکارناپذیر ایران در زنجیره تامین جهانی را عریان کرد

به گزارش پایگاه خبری «صدای سما» شبکه خبری «Channel NewsAsia/ CNA» در این گزارش می‌نویسد: جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران به یک بحران بزرگ جهانی با پیامدهایی بسیار فراتر از خاورمیانه بدل شده است. بسته شدن تنگه هرمز به دست ایران، بازارهای جهانی انرژی را به شدت متلاطم کرده است؛ آبراهی که در شرایط عادی حدود ۲۵ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند.

این وضعیت با آنچه آمریکا «محاصره دریایی» بنادر ایران خوانده و از ۱۳ آوریل با هدف ادعایی محدود کردن توانایی تهران در صادرات نفت اعمال شده، رو به وخامت گذاشته است.

با این حال، همان‌طور که این جنگ نشان داده است، نقش ایران در اقتصاد جهانی تنها به نفت محدود نمی‌شود. جنگ جاری از متانول گرفته تا پسته و سیمان، تجارت طیف گسترده‌ای از صادرات ایران را که بخش مهمی از زنجیره‌های تامین در آسیا و خاورمیانه را تشکیل می‌دهند، مختل کرده است.

متانول

متانول یکی از عمده کالاهایی است که تحت‌الشعاع جنگ ایران قرار گرفته است. این ماده در تولید محصولات مختلف صنعتی و خانگی، از جمله مایع شیشه‌شوی خودرو، ضدیخ، تخته چندلایه، پلاستیک و سوخت کاربرد دارد. ایران سالانه حدود ۱۰ میلیون تُن متانول تولید می‌کند که از ذخایر عظیم گاز طبیعی این کشور به دست می‌آید؛ موضوعی که ایران را پس از چین به دومین تامین‌کننده بزرگ متانول جهان تبدیل کرده است.

با این حال، از زمان آغاز درگیری‌ها در ماه فوریه، صادرات متانول ایران به شدت مختل شده است. حملات به زیرساخت‌های گازی ایران، هم مواد اولیه مورد نیاز و هم انرژی لازم برای فعالیت کارخانه‌های متانول را قطع کرده است. این مسئله، به همراه بسته شدن تنگه هرمز و توقف فعالیت مجتمع‌های گاز طبیعی «راس لفان» و «مسیعید» قطر، به حذف بیش از ۳۰ درصد از عرضه جهانی متانول که تجارت آن از طریق دریای انجام می‌شود، منجر شده است.

چین بیش از همه از این اختلال آسیب دیده است. این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ میلیون تن متانول وارد کرد که بخش اعظم آن از طریق بنادر ساحلی وارد پکن می‌شد. برای چین، واردات متانول همواره از انتقال تولید داخلی این ماده از مناطق دورافتاده واقع در غرب این کشور به مراکز مصرف در شرق چین، مقرون‌به‌صرفه‌تر بوده است.

تولیدکنندگان داخلی چین برای جبران بخشی از کمبود عرضه، تولیدات خود را افزایش داده‌اند. با این حال، این تولیدات جایگزین هزینه سنگینی برای مصرف‌کنندگان صنعتی شرق چین به همراه داشته است؛ صنایعی که اکنون برای هر تُن متانول تولید داخل، تا ۵۰۰ یوان (حدود ۷۴ دلار) بیشتر از متانول وارداتی پرداخت می‌کنند.

پسته

ایران پس از آمریکا و پیش از ترکیه، دومین تولیدکننده بزرگ پسته در جهان محسوب می‌شود. قیمت پسته در ماه مارس به ۴.۵۷ دلار برای هر پوند رسید که بالاترین سطح از سال ۲۰۱۸ تاکنون به شمار می‌رود.

باغ‌های پسته ایران به طور عمده در شمال شرق این کشور قرار دارند؛ منطقه‌ای که حملات آمریکا و اسرائیل در آن نسبت به مناطق غربی و جنوبی این کشور، شدت کمتری داشته است. با این حال، بنادر کلیدی در نزدیکی تنگه هرمز با اختلالات شدید مواجه شده‌اند.

این جنگ فشار بیشتری بر بازاری وارد کرده که پیش از این نیز تحت فشار قرار داشت. برداشت محصول سه تولیدکننده اصلی جهان در سال ۲۰۲۵ به دلیل خشکسالی کمتر از حد انتظار بود. جنگ جاری نیز که در جریان آن، آمریکا محدودیت‌های صادراتی را علیه ایران اعمال کرده، قیمت جهانی پسته را بیش از پیش افزایش داده است.

به نوشته نگارنده، آشکارترین ذی‌نفع کاهش عرضه ایران، آمریکا بوده است. تعرفه ۴۰ ساله آمریکا بر پسته‌ ایرانی که پس از انقلاب ۱۹۷۹(پیروزی انقلاب اسلامی) وضع شد، رفته‌رفته به صنعت پسته کالیفرنیا کمک کرد تا به یکی از پیشتازان جهانی این بازار تبدیل شود. امروزه بخش عمده پسته مصرفی آمریکا در همین ایالت تولید می‌شود.

در سوی مقابل، کاهش عرضه ایران بیشترین تاثیر را بر خرده‌فروشان جنوب آسیا، به‌ویژه در مناطقی همچون کشمیر، و همچنین بر بازار پررونق «شکلات دبی» گذاشته است؛ محصولی که برای تهیه آن به شدت به مغز پسته ایرانی وابسته است. تنها در ۶ ماه منتهی به مارس ۲۰۲۵، صادرات پسته ایران به امارات متحده عربی نسبت به سال قبل به ۴۰ درصد افزایش یافت، زیرا تولیدکنندگان شیرینی و شکلات و قنادی‌ها جهت پاسخگویی به تقاضای رو به رشد مصرف‌کنندگان برای شکلات دبی، برای تامین پسته هجوم بردند.

سیمان

افزون بر این، ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سیمان جهان محسوب می‌شود. تولید سالانه ۷۰ میلیون تنی این کشور به طور عمده به کشورهای همسایه صادر می‌شود. عراق به طور سنتی بزرگ‌ترین خریدار سیمان ایران بوده و کویت، افغانستان و سوریه به‌ترتیب در رده‌های بعدی قرار دارند. هنوز آمار قابل اتکایی از دوران جنگ ایران در دسترس نیست، اما حملات به زیرساخت‌های گازی این کشور مشکل تامین مواد اولیه را تشدید کرده است.

در این بین، عراق و کویت با یک تنگنایی دوگانه مواجه هستند. همزمان با کاهش سو عرضه سیمان ایران، این دو کشور ابزار جبران این کمبود را از دست داده‌اند. عراق ۹۷ و کویت ۱۰۰ درصد صادرات انرژی خود را از طریق تنگه هرمز انجام می‌دهند. در نتیجه، هر دو کشور نیز تولیدات خود را متوقف کرده‌اند.

سقوط درآمدهای دولتی، بودجه‌های عمرانی و زیرساختی این کشورها را تحت فشار قرار داده است. در نتیجه، حتی در مواردی که منابع جایگزین از ترکیه، پاکستان، عربستان سعودی و امارات وجود دارد، عراق و کویت از ظرفیت مالی لازم برای تاب‌آوری در برابر هزینه‌های بالاتر برخوردار نیستند.

در پایان این گزارش آمده است: سال‌های سال بخش بزرگی از ارزیابی‌ها درباره ایران بر انزوای این کشور متمرکز بود. اما واقعیت این است که ایران در زنجیره‌های تامین بیشماری در سراسر جهان، از مواد غذایی گرفته تا محصولات شیمیایی و مصالح ساختمانی، نقش بزرگی را ایفا می‌کند. جنگ جاری این واقعیت را بیش از هر زمان دیگری عریان کرده است./ ایرنا